Thực hành Python: trò chơi đoán số và tính tiền điện bậc thang
Bài thực hành đầu tiên: viết trò chơi đoán số có giới hạn lượt và chương trình tính tiền điện bậc thang, kiểm tra dữ liệu nhập sai.
Học xong bài này, bạn sẽ
- Kết hợp input, rẽ nhánh, vòng lặp trong một chương trình
- Kiểm tra dữ liệu nhập sai mà không bị dừng
- Chia bài toán thành bước trước khi viết code
Nên học trước: Rẽ nhánh và vòng lặp: if, match, for, while
Nội dung bài viết
Bài thực hành đầu tiên ghép mọi thứ của chặng 1 vào hai chương trình hoàn chỉnh: trò chơi đoán số và máy tính tiền điện bậc thang. Mục tiêu không chỉ là chạy được, mà là tập quy trình người đi làm vẫn dùng: hiểu đề → chia bước → viết từng bước → chạy thử với dữ liệu biết trước kết quả.
1. Chia bài toán trước khi viết code
Đừng mở VS Code ngay. Viết ra giấy (hoặc comment) các bước bằng tiếng Việt. Với trò đoán số:
- Máy chọn ngẫu nhiên một số từ 1 đến 100.
- Lặp tối đa 7 lượt: hỏi người chơi một số.
- Nếu nhập không phải số hoặc ngoài 1–100: báo lỗi, không tính lượt.
- So sánh: lớn hơn, nhỏ hơn, hoặc đúng thì chúc mừng và dừng.
- Hết 7 lượt mà chưa đúng: thông báo đáp án.
Mỗi bước gần như là một vài dòng code. Vì sao 7 lượt? Mỗi lần đoán ở giữa khoảng còn lại sẽ loại một nửa khả năng: 100 → 50 → 25 → 13 → 7 → 4 → 2 → 1. Người chơi khéo luôn thắng trong 7 lượt; đây chính là ý tưởng của tìm kiếm nhị phân.
2. Trò chơi đoán số
import random
SO_LUOT = 7
bi_mat = random.randint(1, 100) # số nguyên ngẫu nhiên, gồm cả 1 và 100
print(f"Tôi đã chọn một số từ 1 đến 100. Bạn có {SO_LUOT} lượt.")
luot = 0
while luot < SO_LUOT:
nhap = input(f"Lượt {luot + 1}: ").strip()
if not nhap.isdigit():
print(" Hãy nhập một số nguyên dương.")
continue # không tăng lượt
doan = int(nhap)
if not 1 <= doan <= 100:
print(" Số phải trong khoảng 1–100.")
continue
luot += 1
if doan < bi_mat:
print(" Lớn hơn nữa.")
elif doan > bi_mat:
print(" Nhỏ hơn nữa.")
else:
print(f" Chính xác! Bạn đoán đúng sau {luot} lượt.")
break
else:
print(f"Hết lượt. Số bí mật là {bi_mat}.")
Tôi đã chọn một số từ 1 đến 100. Bạn có 7 lượt.
Lượt 1: 50
Nhỏ hơn nữa.
Lượt 2: abc
Hãy nhập một số nguyên dương.
Lượt 2: 25
Lớn hơn nữa.
Lượt 3: 37
Lớn hơn nữa.
Lượt 4: 43
Chính xác! Bạn đoán đúng sau 4 lượt.
Các điểm đáng chú ý:
isdigit()kiểm tra chuỗi chỉ gồm chữ số trước khi gọiint(), tránh lỗiValueError. Ở chặng 3 bạn sẽ dùngtry/exceptcho việc này.continuekhi nhập sai nằm trướcluot += 1, nên nhập sai không mất lượt.while ... else: khốielsechỉ chạy khi hết lượt mà khôngbreak, tức là người chơi thua.SO_LUOTviết hoa vì là hằng số cấu hình; muốn đổi luật chỉ sửa một chỗ.
random.seed(1) ngay sau import random thì mỗi lần chạy máy chọn cùng một số. Nhờ vậy bạn kiểm tra được mọi nhánh. Nhớ xóa dòng đó khi chơi thật.3. Tính tiền điện bậc thang
Giá điện sinh hoạt ở Việt Nam tính lũy tiến theo bậc: số kWh ở bậc nào tính theo giá bậc đó. Bài dùng biểu giá theo Quyết định 1279/QĐ-BCT (hiệu lực từ 10/05/2025), giá chưa gồm thuế GTGT:
| Bậc | Mức sử dụng | Giá (đ/kWh) |
|---|---|---|
| 1 | 0–50 kWh | 1.984 |
| 2 | 51–100 kWh | 2.050 |
| 3 | 101–200 kWh | 2.380 |
| 4 | 201–300 kWh | 2.998 |
| 5 | 301–400 kWh | 3.350 |
| 6 | Từ 401 kWh | 3.460 |
Giá điện có thể được điều chỉnh; khi dùng thật, hãy kiểm tra biểu giá hiện hành trên trang của EVN. Cách thiết kế dưới đây giúp đổi giá chỉ bằng cách sửa bảng, không sửa logic.
Trước khi code, tính tay một ví dụ để có kết quả đối chiếu. Với 150 kWh: 50 × 1.984 + 50 × 2.050 + 50 × 2.380 = 99.200 + 102.500 + 119.000 = 320.700 đ.
# (mức trần của bậc, giá); None nghĩa là không giới hạn
BAC_GIA = [(50, 1984), (100, 2050), (200, 2380), (300, 2998), (400, 3350), (None, 3460)]
so_kwh = 150
con_lai = so_kwh
muc_duoi = 0
tong = 0
for muc_tran, gia in BAC_GIA:
if con_lai <= 0:
break
do_rong = con_lai if muc_tran is None else muc_tran - muc_duoi
kwh_bac = min(con_lai, do_rong)
tien = kwh_bac * gia
print(f"{kwh_bac:4} kWh x {gia:,} = {tien:>10,} đ")
tong += tien
con_lai -= kwh_bac
if muc_tran is not None:
muc_duoi = muc_tran
print(f"Tổng {so_kwh} kWh: {tong:,} đ (chưa thuế)")
50 kWh x 1,984 = 99,200 đ
50 kWh x 2,050 = 102,500 đ
50 kWh x 2,380 = 119,000 đ
Tổng 150 kWh: 320,700 đ (chưa thuế)
Kết quả khớp với số tính tay. Ý tưởng chính: mỗi bậc "ăn" tối đa do_rong kWh (độ rộng của bậc), phần còn lại chuyển xuống bậc sau. Bậc cuối có muc_tran = None nên ăn hết phần còn lại.
4. Tổng kết quy trình
- Viết các bước bằng lời trước khi code.
- Tính tay ít nhất một ví dụ để có đáp án đối chiếu.
- Đưa các con số dễ thay đổi (số lượt, bảng giá) lên đầu file thành hằng số.
- Thử dữ liệu sai (chữ thay số, số âm) và giá trị ranh giới.
Bài tập
Bài 1. Hỏi chơi lại
Bọc trò chơi trong một vòng lặp ngoài: hết ván thì hỏi "Chơi lại? (c/k)", trả lời c thì chơi ván mới với số bí mật mới.
Xem đáp án
import random
SO_LUOT = 7
while True:
bi_mat = random.randint(1, 100)
luot = 0
print(f"\nSố mới từ 1 đến 100, bạn có {SO_LUOT} lượt.")
while luot < SO_LUOT:
nhap = input(f"Lượt {luot + 1}: ").strip()
if not nhap.isdigit() or not 1 <= int(nhap) <= 100:
print(" Nhập số nguyên từ 1 đến 100.")
continue
luot += 1
doan = int(nhap)
if doan == bi_mat:
print(f" Chính xác sau {luot} lượt!")
break
print(" Lớn hơn nữa." if doan < bi_mat else " Nhỏ hơn nữa.")
else:
print(f"Hết lượt. Số bí mật là {bi_mat}.")
if input("Chơi lại? (c/k): ").strip().lower() != "c":
print("Hẹn gặp lại!")
break
not nhap.isdigit() or ...: nhờ cơ chế "đoản mạch", nếu vế trái đúng (không phải số) thì Python không tính vế phải, nên int(nhap) không bị gọi với chuỗi chữ.
Bài 2. Tiền điện cho nhiều mức
Tính tiền điện (chưa thuế) cho 50, 51, 150 và 420 kWh. Kiểm tra bằng tay ít nhất một giá trị.
Xem đáp án
BAC_GIA = [(50, 1984), (100, 2050), (200, 2380), (300, 2998), (400, 3350), (None, 3460)]
for so_kwh in [50, 51, 150, 420]:
con_lai, muc_duoi, tong = so_kwh, 0, 0
for muc_tran, gia in BAC_GIA:
if con_lai <= 0:
break
do_rong = con_lai if muc_tran is None else muc_tran - muc_duoi
kwh_bac = min(con_lai, do_rong)
tong += kwh_bac * gia
con_lai -= kwh_bac
muc_duoi = muc_tran or muc_duoi
print(f"{so_kwh:>4} kWh: {tong:>10,} đ")
50 kWh: 99,200 đ
51 kWh: 101,250 đ
150 kWh: 320,700 đ
420 kWh: 1,143,700 đ
Tính tay 420 kWh: 99.200 + 102.500 + 238.000 + 299.800 + 335.000 + 20 × 3.460 = 1.143.700 đ. Đoạn code tính tiền đang bị chép lại ở hai nơi; ở chặng 2 bạn sẽ gói nó thành hàm tinh_tien_dien(so_kwh) để dùng lại.
Nguồn tham khảo: Python docs: random; biểu giá bán lẻ điện sinh hoạt theo Quyết định 1279/QĐ-BCT của Bộ Công Thương (hiệu lực từ 10/05/2025), tổng hợp tại Techcombank: Cách tính tiền điện sinh hoạt.
Bài tập thực hành
- Hoàn thiện trò đoán số: giới hạn 7 lượt, báo lớn hơn/nhỏ hơn, hỏi chơi lại.
- Tính tiền điện theo 6 bậc trong bài cho 50, 150 và 420 kWh, đối chiếu kết quả.
Làm xong bài tập mới chuyển sang bài tiếp theo: tự viết code là cách duy nhất để nhớ lâu.


