List và tuple trong Python: thêm, xóa, cắt, sắp xếp, sao chép
Làm chủ list và tuple: append, insert, pop, slicing, sort và sorted, tham chiếu và sao chép, list lồng nhau, khi nào nên chọn tuple.
Học xong bài này, bạn sẽ
- Thêm, xóa, sửa, cắt và sắp xếp list
- Hiểu tham chiếu, sao chép nông và list lồng nhau
- Biết khi nào dùng tuple thay list
Nên học trước: Thực hành: trò chơi đoán số và tính tiền điện bậc thang
Nội dung bài viết
Một biến chứa một giá trị. Nhưng chương trình thật làm việc với nhiều giá trị: danh sách đơn hàng, điểm của cả lớp, các dòng trong file. list là cấu trúc dữ liệu bạn sẽ dùng nhiều nhất trong Python; tuple là "người anh em" không thay đổi được của nó.
1. Tạo và truy cập list
diem = [7.5, 8.0, 6.5, 9.0, 5.5]
ten = ["An", "Bình", "Chi"]
tron = [1, "hai", 3.0, True, None] # chứa được nhiều kiểu, nhưng nên tránh
rong = []
print(diem[0], diem[-1]) # phần tử đầu, cuối
print(diem[1:3]) # slicing giống chuỗi
print(len(diem), sum(diem), max(diem), min(diem))
print(8.0 in diem)
7.5 5.5
[8.0, 6.5]
5 36.5 9.0 5.5
True
Chỉ số, slicing, len, in hoạt động y như với chuỗi. Khác biệt lớn: list thay đổi được (mutable).
2. Thêm, sửa, xóa
gio = ["táo", "cam"]
gio.append("xoài") # thêm vào cuối
gio.insert(0, "dưa") # chèn vào vị trí 0
gio.extend(["nho", "lê"]) # nối thêm nhiều phần tử
gio[1] = "táo xanh" # sửa phần tử
print(gio)
cuoi = gio.pop() # lấy ra và xóa phần tử cuối
dau = gio.pop(0) # lấy ra và xóa phần tử ở vị trí 0
gio.remove("cam") # xóa theo giá trị (lần xuất hiện đầu tiên)
print(cuoi, dau, gio)
print(gio.index("nho"), gio.count("xoài"))
['dưa', 'táo xanh', 'cam', 'xoài', 'nho', 'lê']
lê dưa ['táo xanh', 'xoài', 'nho']
2 1
remove và index báo ValueError nếu không có giá trị cần tìm; kiểm tra bằng in trước nếu không chắc. append và pop() ở cuối list rất nhanh; insert(0, ...) và pop(0) chậm với list lớn vì phải dời mọi phần tử (cần hàng đợi hai đầu thì dùng collections.deque).
3. Sắp xếp: sort và sorted
diem = [7.5, 8.0, 6.5, 9.0, 5.5]
moi = sorted(diem) # trả list mới, list gốc giữ nguyên
print(moi, diem)
diem.sort(reverse=True) # sắp xếp tại chỗ, trả về None
print(diem)
ten = ["bình", "An", "chi", "Đức"]
print(sorted(ten)) # chữ hoa đứng trước chữ thường
print(sorted(ten, key=str.lower)) # không phân biệt hoa thường
print(sorted(ten, key=len)) # theo độ dài
[5.5, 6.5, 7.5, 8.0, 9.0] [7.5, 8.0, 6.5, 9.0, 5.5]
[9.0, 8.0, 7.5, 6.5, 5.5]
['An', 'bình', 'chi', 'Đức']
['An', 'bình', 'chi', 'Đức']
['An', 'chi', 'Đức', 'bình']
diem = diem.sort() làm mất dữ liệu: sort() trả về None, nên diem trở thành None. Muốn list mới thì dùng sorted(), muốn sửa tại chỗ thì gọi diem.sort() và không gán.Python so sánh chuỗi theo mã Unicode, nên chữ có dấu như "Đ" có thể đứng sau "b" hay "c" (như ví dụ trên). Sắp xếp tiếng Việt chuẩn từ điển cần thư viện chuyên dụng như PyICU; với đa số bài toán hằng ngày, key=str.lower là đủ.
Tham số key nhận một hàm, Python gọi hàm đó cho mỗi phần tử và sắp theo kết quả. Bạn sẽ dùng key với lambda rất nhiều ở bài về hàm.
4. Biến là tham chiếu: bẫy sao chép
a = [1, 2, 3]
b = a # b và a cùng trỏ tới MỘT list
b.append(4)
print(a) # a cũng thay đổi!
c = a.copy() # hoặc a[:] hoặc list(a): tạo list mới
c.append(5)
print(a, c)
[1, 2, 3, 4]
[1, 2, 3, 4] [1, 2, 3, 4, 5]
Nhớ lại: biến là nhãn dán. b = a chỉ dán thêm nhãn b lên cùng một list, không sao chép. Điều này cũng đúng khi truyền list vào hàm: hàm sửa list thì bên ngoài thấy ngay.
copy() là sao chép nông: chỉ tạo list ngoài mới, các phần tử bên trong vẫn dùng chung. Với list lồng nhau phải dùng copy.deepcopy:
import copy
bang = [[1, 2], [3, 4]]
nong = bang.copy()
sau = copy.deepcopy(bang)
bang[0][0] = 99
print(nong) # list con bị ảnh hưởng
print(sau) # độc lập hoàn toàn
luoi_sai = [[0] * 3] * 2 # 2 tham chiếu tới CÙNG một list con
luoi_sai[0][0] = 1
luoi_dung = [[0] * 3 for _ in range(2)]
luoi_dung[0][0] = 1
print(luoi_sai, luoi_dung)
[[99, 2], [3, 4]]
[[1, 2], [3, 4]]
[[1, 0, 0], [1, 0, 0]] [[1, 0, 0], [0, 0, 0]]
Dòng [[0] * 3 for _ in range(2)] là list comprehension: tạo list con mới ở mỗi vòng. Bạn sẽ học kỹ ở chặng 5; tạm thời hãy nhớ đây là cách đúng để tạo bảng hai chiều.
5. Tuple: list không đổi được
toa_do = (21.0285, 105.8542) # vĩ độ, kinh độ Hà Nội
mau_rgb = 255, 128, 0 # ngoặc có thể bỏ
mot_phan_tu = (42,) # cần dấu phẩy, (42) chỉ là số 42
vi_do, kinh_do = toa_do # mở gói (unpacking)
print(vi_do, kinh_do, len(mau_rgb), type(mot_phan_tu))
a, b = 1, 2
a, b = b, a # hoán đổi không cần biến tạm
print(a, b)
21.0285 105.8542 3 <class 'tuple'>
2 1
Tuple không thể thêm, xóa, sửa phần tử. Khi nào dùng tuple thay list?
- Bản ghi cố định: một điểm
(x, y), một màu(r, g, b), một dòng dữ liệu. Mỗi vị trí có ý nghĩa riêng. - Hàm trả nhiều giá trị:
return nho_nhat, lon_nhatthực chất trả tuple. - Làm khóa của dict (bài sau): list không làm khóa được vì thay đổi được.
Quy tắc dễ nhớ: list cho tập hợp nhiều thứ cùng loại có thể thêm bớt, tuple cho một thứ gồm nhiều thành phần.
Tóm tắt
- List:
append,insert,extend,pop,remove,index,count. sorted()trả list mới;.sort()sửa tại chỗ và trảNone; dùngkey=,reverse=.- Gán không sao chép; dùng
.copy()(nông) hoặccopy.deepcopy(sâu). - Tuple bất biến, dùng cho bản ghi cố định; mở gói bằng
a, b = t.
Bài tập
Bài 1. Thống kê điểm
Cho diem = [6.5, 8.0, 7.5, 9.5, 5.0, 8.5, 7.0, 9.0, 4.5, 8.0]. In điểm cao nhất, thấp nhất, trung bình (2 chữ số) và 3 điểm cao nhất.
Xem đáp án
diem = [6.5, 8.0, 7.5, 9.5, 5.0, 8.5, 7.0, 9.0, 4.5, 8.0]
print("Cao nhất:", max(diem))
print("Thấp nhất:", min(diem))
print(f"Trung bình: {sum(diem) / len(diem):.2f}")
print("Top 3:", sorted(diem, reverse=True)[:3])
Cao nhất: 9.5
Thấp nhất: 4.5
Trung bình: 7.35
Top 3: [9.5, 9.0, 8.5]
Bài 2. Loại trùng, giữ thứ tự
Cho ma = ["A3", "B1", "A3", "C2", "B1", "D4"], tạo list không trùng nhưng giữ thứ tự xuất hiện đầu tiên: ["A3", "B1", "C2", "D4"].
Xem đáp án
ma = ["A3", "B1", "A3", "C2", "B1", "D4"]
khong_trung = []
for m in ma:
if m not in khong_trung:
khong_trung.append(m)
print(khong_trung)
# Cách ngắn hơn (học ở bài sau): khóa của dict giữ thứ tự chèn và không trùng
print(list(dict.fromkeys(ma)))
['A3', 'B1', 'C2', 'D4']
['A3', 'B1', 'C2', 'D4']
Cách thứ nhất chậm khi list lớn vì not in trên list phải duyệt từ đầu mỗi lần. Cách thứ hai nhanh hơn nhiều; set(ma) cũng loại trùng nhưng không giữ thứ tự.
Nguồn tham khảo: Python Tutorial: Data Structures; Sorting Techniques; copy: Shallow and deep copy operations.
Bài tập thực hành
- Cho list điểm 10 học sinh: in điểm cao nhất, thấp nhất, trung bình và 3 điểm cao nhất.
- Xóa mọi phần tử trùng trong list nhưng giữ nguyên thứ tự xuất hiện.
Làm xong bài tập mới chuyển sang bài tiếp theo: tự viết code là cách duy nhất để nhớ lâu.


