Rẽ nhánh và vòng lặp trong Python: if, match, for, while
Viết điều kiện if/elif/else, match-case, vòng lặp for với range, while, break, continue, else và cách tránh vòng lặp vô hạn.
Học xong bài này, bạn sẽ
- Viết if/elif/else và biểu thức điều kiện
- Dùng for với range, while, break, continue, else
- Dùng match-case cho lệnh nhiều nhánh
Nên học trước: Chuỗi: cắt, tìm, thay và định dạng f-string
Nội dung bài viết
Đến giờ chương trình của bạn chạy thẳng từ trên xuống. Chương trình thật cần chọn (nếu điểm ≥ 5 thì đậu, không thì trượt) và lặp (làm việc này cho từng dòng trong file). Bài này dạy if, match, for và while, bốn cấu trúc điều khiển bạn sẽ viết hằng ngày.
1. if, elif, else
diem = 7.8
if diem >= 8.5:
xep_loai = "Giỏi"
elif diem >= 7.0:
xep_loai = "Khá"
elif diem >= 5.0:
xep_loai = "Trung bình"
else:
xep_loai = "Yếu"
print(f"Điểm {diem}: {xep_loai}")
Điểm 7.8: Khá
- Cuối dòng điều kiện có dấu
:; khối lệnh bên trong thụt lề 4 dấu cách. Thụt lề là cú pháp bắt buộc trong Python, không chỉ để đẹp. - Python xét từ trên xuống, gặp điều kiện đúng đầu tiên thì chạy khối đó và bỏ qua phần còn lại. Vì vậy thứ tự
elifquan trọng: đặtdiem >= 5.0lên đầu thì ai cũng là "Trung bình".
Với lựa chọn đơn giản giữa hai giá trị, dùng biểu thức điều kiện trên một dòng:
diem = 4.5
ket_qua = "Đậu" if diem >= 5 else "Trượt"
print(ket_qua)
Trượt
2. match: chọn theo giá trị
Từ Python 3.10, match giúp viết nhiều nhánh theo giá trị gọn hơn chuỗi elif:
def xu_ly(lenh: str) -> str:
match lenh.strip().lower():
case "them" | "add":
return "Thêm mục mới"
case "xoa":
return "Xóa mục"
case "thoat" | "q":
return "Tạm biệt"
case _:
return f"Không hiểu lệnh: {lenh}"
for l in ["them", "ADD ", "q", "sua"]:
print(xu_ly(l))
Thêm mục mới
Thêm mục mới
Tạm biệt
Không hiểu lệnh: sua
| nghĩa là "hoặc", case _ bắt mọi trường hợp còn lại (như else). match còn làm được nhiều hơn, ví dụ tách cấu trúc dữ liệu, nhưng dùng cho lệnh nhiều nhánh như trên là đủ ở giai đoạn này.
3. Vòng lặp for
for duyệt lần lượt từng phần tử của một dãy: chuỗi, list, file, range...
for chu in "Python":
print(chu, end=" ")
print()
for i in range(5): # 0, 1, 2, 3, 4
print(i, end=" ")
print()
for i in range(10, 0, -3): # bắt đầu 10, dừng trước 0, bước -3
print(i, end=" ")
print()
tong = 0
for so in range(1, 101): # 1 đến 100
tong += so
print("Tổng 1..100 =", tong)
P y t h o n
0 1 2 3 4
10 7 4 1
Tổng 1..100 = 5050
range(stop), range(start, stop), range(start, stop, step): giống slicing, không lấy giá trị stop. Tham số end=" " của print thay ký tự xuống dòng mặc định bằng dấu cách.
Cần cả thứ tự lẫn giá trị? Dùng enumerate:
mon_an = ["Phở", "Bún chả", "Cơm tấm"]
for stt, mon in enumerate(mon_an, start=1):
print(f"{stt}. {mon}")
1. Phở
2. Bún chả
3. Cơm tấm
4. Vòng lặp while
while lặp chừng nào điều kiện còn đúng. Dùng khi không biết trước số lần lặp:
tien_gui = 100_000_000
lai_suat = 0.06
nam = 0
while tien_gui < 200_000_000:
tien_gui *= 1 + lai_suat
nam += 1
print(f"Sau {nam} năm tiền gửi gấp đôi: {tien_gui:,.0f} đ")
Sau 12 năm tiền gửi gấp đôi: 201,219,647 đ
nam += 1, hoặc quên cập nhật biến trong điều kiện), chương trình chạy mãi. Nhấn Ctrl+C trong terminal để dừng. Trước khi viết while, hãy tự hỏi: "biến nào thay đổi sau mỗi vòng để điều kiện có lúc sai?"5. break, continue và else của vòng lặp
don_hang = [120, 0, 350, -5, 999, 80]
for gia_tri in don_hang:
if gia_tri == 0:
continue # bỏ qua phần còn lại, sang vòng sau
if gia_tri < 0:
print("Gặp giá trị âm, dừng:", gia_tri)
break # thoát hẳn vòng lặp
print("Xử lý đơn", gia_tri)
Xử lý đơn 120
Xử lý đơn 350
Gặp giá trị âm, dừng: -5
Vòng lặp có thể kèm else: khối này chạy khi vòng lặp kết thúc mà không gặp break. Rất hợp cho bài toán tìm kiếm:
n = 97
for uoc in range(2, int(n ** 0.5) + 1):
if n % uoc == 0:
print(n, "chia hết cho", uoc)
break
else:
print(n, "là số nguyên tố")
97 là số nguyên tố
Chỉ cần thử ước đến căn bậc hai của n: nếu n = a × b thì một trong hai số không lớn hơn √n.
6. Vòng lặp lồng nhau
for hang in range(1, 4):
for cot in range(1, 4):
print(f"{hang * cot:3}", end="")
print()
1 2 3
2 4 6
3 6 9
Vòng trong chạy hết một lượt cho mỗi lần vòng ngoài lặp. break chỉ thoát vòng lặp gần nhất chứa nó.
Tóm tắt
if/elif/elsexét từ trên xuống; khối lệnh thụt lề 4 dấu cách.x if dk else ycho lựa chọn một dòng;match/casecho lệnh nhiều nhánh.forduyệt dãy,range()sinh dãy số,enumerate()đánh số.whilekhi chưa biết số lần lặp; luôn chắc chắn điều kiện có lúc sai.breakthoát,continuebỏ qua;for ... elsechạy khi khôngbreak.
Bài tập
Bài 1. Bảng cửu chương
In bảng cửu chương từ 2 đến 9, mỗi bảng 10 dòng dạng 2 x 1 = 2, các bảng cách nhau một dòng trống.
Xem đáp án
for bang in range(2, 10):
print(f"--- Bảng {bang} ---")
for i in range(1, 11):
print(f"{bang} x {i:2} = {bang * i:2}")
print()
Chương trình in 8 bảng, mỗi bảng 10 dòng. {i:2} căn phải trong 2 ký tự để các dấu = thẳng hàng.
Bài 2. Menu dòng lệnh
Viết chương trình lặp hỏi lệnh: chao in lời chào, gio in giờ hiện tại, thoat kết thúc; lệnh khác báo không hiểu.
Xem đáp án
from datetime import datetime
while True:
lenh = input("Lệnh (chao/gio/thoat): ").strip().lower()
match lenh:
case "chao":
print("Xin chào!")
case "gio":
print("Bây giờ là", datetime.now().strftime("%H:%M:%S"))
case "thoat":
print("Tạm biệt.")
break
case _:
print("Không hiểu lệnh:", lenh)
Lệnh (chao/gio/thoat): chao
Xin chào!
Lệnh (chao/gio/thoat): abc
Không hiểu lệnh: abc
Lệnh (chao/gio/thoat): thoat
Tạm biệt.
while True kết hợp break là mẫu chuẩn cho vòng lặp "chạy đến khi người dùng muốn thoát". break bên trong match vẫn thoát vòng while bên ngoài.
Nguồn tham khảo: Python Tutorial: More Control Flow Tools; PEP 636: Structural Pattern Matching Tutorial.
Bài tập thực hành
- In bảng cửu chương 2–9 bằng hai vòng for lồng nhau.
- Viết menu dòng lệnh lặp đến khi người dùng gõ 'thoat', xử lý lệnh bằng match.
Làm xong bài tập mới chuyển sang bài tiếp theo: tự viết code là cách duy nhất để nhớ lâu.


