⭐ Python Developer · Chặng 1Bài 4/5Bài học~75 phút

Rẽ nhánh và vòng lặp trong Python: if, match, for, while

Viết điều kiện if/elif/else, match-case, vòng lặp for với range, while, break, continue, else và cách tránh vòng lặp vô hạn.

Rẽ nhánh và vòng lặp trong Python: if, match, for, while

Học xong bài này, bạn sẽ

  • Viết if/elif/else và biểu thức điều kiện
  • Dùng for với range, while, break, continue, else
  • Dùng match-case cho lệnh nhiều nhánh

Nên học trước: Chuỗi: cắt, tìm, thay và định dạng f-string

Nội dung bài viết
  1. 1. if, elif, else
  2. 2. match: chọn theo giá trị
  3. 3. Vòng lặp for
  4. 4. Vòng lặp while
  5. 5. break, continue và else của vòng lặp
  6. 6. Vòng lặp lồng nhau
  7. Tóm tắt
  8. Bài tập

Đến giờ chương trình của bạn chạy thẳng từ trên xuống. Chương trình thật cần chọn (nếu điểm ≥ 5 thì đậu, không thì trượt) và lặp (làm việc này cho từng dòng trong file). Bài này dạy if, match, for và while, bốn cấu trúc điều khiển bạn sẽ viết hằng ngày.

1. if, elif, else

diem = 7.8

if diem >= 8.5:
    xep_loai = "Giỏi"
elif diem >= 7.0:
    xep_loai = "Khá"
elif diem >= 5.0:
    xep_loai = "Trung bình"
else:
    xep_loai = "Yếu"

print(f"Điểm {diem}: {xep_loai}")
Điểm 7.8: Khá
  • Cuối dòng điều kiện có dấu :; khối lệnh bên trong thụt lề 4 dấu cách. Thụt lề là cú pháp bắt buộc trong Python, không chỉ để đẹp.
  • Python xét từ trên xuống, gặp điều kiện đúng đầu tiên thì chạy khối đó và bỏ qua phần còn lại. Vì vậy thứ tự elif quan trọng: đặt diem >= 5.0 lên đầu thì ai cũng là "Trung bình".

Với lựa chọn đơn giản giữa hai giá trị, dùng biểu thức điều kiện trên một dòng:

diem = 4.5
ket_qua = "Đậu" if diem >= 5 else "Trượt"
print(ket_qua)
Trượt

2. match: chọn theo giá trị

Từ Python 3.10, match giúp viết nhiều nhánh theo giá trị gọn hơn chuỗi elif:

def xu_ly(lenh: str) -> str:
    match lenh.strip().lower():
        case "them" | "add":
            return "Thêm mục mới"
        case "xoa":
            return "Xóa mục"
        case "thoat" | "q":
            return "Tạm biệt"
        case _:
            return f"Không hiểu lệnh: {lenh}"


for l in ["them", "ADD ", "q", "sua"]:
    print(xu_ly(l))
Thêm mục mới
Thêm mục mới
Tạm biệt
Không hiểu lệnh: sua

| nghĩa là "hoặc", case _ bắt mọi trường hợp còn lại (như else). match còn làm được nhiều hơn, ví dụ tách cấu trúc dữ liệu, nhưng dùng cho lệnh nhiều nhánh như trên là đủ ở giai đoạn này.

3. Vòng lặp for

for duyệt lần lượt từng phần tử của một dãy: chuỗi, list, file, range...

for chu in "Python":
    print(chu, end=" ")
print()

for i in range(5):            # 0, 1, 2, 3, 4
    print(i, end=" ")
print()

for i in range(10, 0, -3):    # bắt đầu 10, dừng trước 0, bước -3
    print(i, end=" ")
print()

tong = 0
for so in range(1, 101):      # 1 đến 100
    tong += so
print("Tổng 1..100 =", tong)
P y t h o n
0 1 2 3 4
10 7 4 1
Tổng 1..100 = 5050

range(stop), range(start, stop), range(start, stop, step): giống slicing, không lấy giá trị stop. Tham số end=" " của print thay ký tự xuống dòng mặc định bằng dấu cách.

Cần cả thứ tự lẫn giá trị? Dùng enumerate:

mon_an = ["Phở", "Bún chả", "Cơm tấm"]
for stt, mon in enumerate(mon_an, start=1):
    print(f"{stt}. {mon}")
1. Phở
2. Bún chả
3. Cơm tấm

4. Vòng lặp while

while lặp chừng nào điều kiện còn đúng. Dùng khi không biết trước số lần lặp:

tien_gui = 100_000_000
lai_suat = 0.06
nam = 0
while tien_gui < 200_000_000:
    tien_gui *= 1 + lai_suat
    nam += 1
print(f"Sau {nam} năm tiền gửi gấp đôi: {tien_gui:,.0f} đ")
Sau 12 năm tiền gửi gấp đôi: 201,219,647 đ
Vòng lặp vô hạnNếu điều kiện không bao giờ sai (quên nam += 1, hoặc quên cập nhật biến trong điều kiện), chương trình chạy mãi. Nhấn Ctrl+C trong terminal để dừng. Trước khi viết while, hãy tự hỏi: "biến nào thay đổi sau mỗi vòng để điều kiện có lúc sai?"

5. break, continue và else của vòng lặp

don_hang = [120, 0, 350, -5, 999, 80]

for gia_tri in don_hang:
    if gia_tri == 0:
        continue                 # bỏ qua phần còn lại, sang vòng sau
    if gia_tri < 0:
        print("Gặp giá trị âm, dừng:", gia_tri)
        break                    # thoát hẳn vòng lặp
    print("Xử lý đơn", gia_tri)
Xử lý đơn 120
Xử lý đơn 350
Gặp giá trị âm, dừng: -5

Vòng lặp có thể kèm else: khối này chạy khi vòng lặp kết thúc mà không gặp break. Rất hợp cho bài toán tìm kiếm:

n = 97
for uoc in range(2, int(n ** 0.5) + 1):
    if n % uoc == 0:
        print(n, "chia hết cho", uoc)
        break
else:
    print(n, "là số nguyên tố")
97 là số nguyên tố

Chỉ cần thử ước đến căn bậc hai của n: nếu n = a × b thì một trong hai số không lớn hơn √n.

6. Vòng lặp lồng nhau

for hang in range(1, 4):
    for cot in range(1, 4):
        print(f"{hang * cot:3}", end="")
    print()
  1  2  3
  2  4  6
  3  6  9

Vòng trong chạy hết một lượt cho mỗi lần vòng ngoài lặp. break chỉ thoát vòng lặp gần nhất chứa nó.

Tóm tắt

  • if/elif/else xét từ trên xuống; khối lệnh thụt lề 4 dấu cách.
  • x if dk else y cho lựa chọn một dòng; match/case cho lệnh nhiều nhánh.
  • for duyệt dãy, range() sinh dãy số, enumerate() đánh số.
  • while khi chưa biết số lần lặp; luôn chắc chắn điều kiện có lúc sai.
  • break thoát, continue bỏ qua; for ... else chạy khi không break.

Bài tập

Bài 1. Bảng cửu chương

In bảng cửu chương từ 2 đến 9, mỗi bảng 10 dòng dạng 2 x 1 = 2, các bảng cách nhau một dòng trống.

Xem đáp án
for bang in range(2, 10):
    print(f"--- Bảng {bang} ---")
    for i in range(1, 11):
        print(f"{bang} x {i:2} = {bang * i:2}")
    print()

Chương trình in 8 bảng, mỗi bảng 10 dòng. {i:2} căn phải trong 2 ký tự để các dấu = thẳng hàng.

Bài 2. Menu dòng lệnh

Viết chương trình lặp hỏi lệnh: chao in lời chào, gio in giờ hiện tại, thoat kết thúc; lệnh khác báo không hiểu.

Xem đáp án
from datetime import datetime

while True:
    lenh = input("Lệnh (chao/gio/thoat): ").strip().lower()
    match lenh:
        case "chao":
            print("Xin chào!")
        case "gio":
            print("Bây giờ là", datetime.now().strftime("%H:%M:%S"))
        case "thoat":
            print("Tạm biệt.")
            break
        case _:
            print("Không hiểu lệnh:", lenh)
Lệnh (chao/gio/thoat): chao
Xin chào!
Lệnh (chao/gio/thoat): abc
Không hiểu lệnh: abc
Lệnh (chao/gio/thoat): thoat
Tạm biệt.

while True kết hợp break là mẫu chuẩn cho vòng lặp "chạy đến khi người dùng muốn thoát". break bên trong match vẫn thoát vòng while bên ngoài.

Nguồn tham khảo: Python Tutorial: More Control Flow Tools; PEP 636: Structural Pattern Matching Tutorial.

Bài tập thực hành

  1. In bảng cửu chương 2–9 bằng hai vòng for lồng nhau.
  2. Viết menu dòng lệnh lặp đến khi người dùng gõ 'thoat', xử lý lệnh bằng match.

Làm xong bài tập mới chuyển sang bài tiếp theo: tự viết code là cách duy nhất để nhớ lâu.

Bài tiếp theo
Ban biên tập HocFree

Chúng tôi viết những bài hướng dẫn dễ hiểu, thực tế để ai cũng có thể tự học lập trình và AI, hoàn toàn miễn phí.