Dự án Python OOP: quản lý thư viện sách, lưu JSON
Dự án OOP hoàn chỉnh: thiết kế lớp Sach, ThanhVien, ThuVien, quy tắc mượn trả bằng ngoại lệ riêng, lưu và nạp dữ liệu bằng JSON.
Học xong bài này, bạn sẽ
- Thiết kế lớp, quan hệ giữa các lớp từ yêu cầu
- Lưu và nạp đối tượng bằng JSON
- Dùng ngoại lệ riêng cho quy tắc nghiệp vụ
Nên học trước: dataclass, Enum và NamedTuple
Dự án cuối chặng 4 mô phỏng phần lõi của một phần mềm quản lý thư viện: sách, thành viên, mượn và trả, quá hạn, lưu và nạp dữ liệu. Trọng tâm không phải số dòng code mà là thiết kế: tách lớp thế nào, quy tắc nghiệp vụ đặt ở đâu, lỗi nghiệp vụ báo ra sao. Đây cũng là cách bạn sẽ được đánh giá khi phỏng vấn vị trí Python Developer.
1. Từ yêu cầu đến lớp
Yêu cầu: thư viện có nhiều đầu sách, mỗi cuốn có mã riêng. Thành viên mượn sách trong 14 ngày. Một cuốn chỉ được một người mượn tại một thời điểm. Cần liệt kê sách quá hạn, lưu và nạp toàn bộ dữ liệu.
Cách tìm lớp: gạch chân danh từ (sách, thành viên, lượt mượn, thư viện) để có lớp; động từ (mượn, trả, liệt kê, lưu) thành phương thức.
| Lớp | Trách nhiệm | Loại |
|---|---|---|
Sach | Mã, tên, tác giả | dataclass |
ThanhVien | Mã, họ tên | dataclass |
LuotMuon | Ai mượn cuốn nào, ngày mượn, hạn trả | dataclass |
ThuVien | Giữ mọi thứ, áp quy tắc mượn trả, lưu/nạp | class có hành vi |
Quy tắc nghiệp vụ tập trung ở ThuVien, không rải rác ở nơi gọi. Vi phạm quy tắc thì ném ngoại lệ riêng, để giao diện (dòng lệnh hôm nay, web API ở chặng 9) quyết định hiển thị thông báo gì.
2. Mã nguồn
"""thu_vien.py: lõi quản lý thư viện."""
import json
from dataclasses import asdict, dataclass
from datetime import date, timedelta
from pathlib import Path
SO_NGAY_MUON = 14
class LoiThuVien(Exception):
"""Lỗi nghiệp vụ của thư viện."""
class KhongTimThay(LoiThuVien):
pass
class SachDangDuocMuon(LoiThuVien):
pass
@dataclass
class Sach:
ma: str
ten: str
tac_gia: str
@dataclass
class ThanhVien:
ma: str
ho_ten: str
@dataclass
class LuotMuon:
ma_sach: str
ma_tv: str
ngay_muon: date
han_tra: date
def so_ngay_qua_han(self, hom_nay: date) -> int:
return max(0, (hom_nay - self.han_tra).days)
class ThuVien:
def __init__(self):
self.sach: dict[str, Sach] = {}
self.thanh_vien: dict[str, ThanhVien] = {}
self.dang_muon: dict[str, LuotMuon] = {} # mã sách → lượt mượn đang mở
# ---- thêm dữ liệu
def them_sach(self, sach: Sach) -> None:
if sach.ma in self.sach:
raise LoiThuVien(f"Trùng mã sách {sach.ma}")
self.sach[sach.ma] = sach
def them_thanh_vien(self, tv: ThanhVien) -> None:
if tv.ma in self.thanh_vien:
raise LoiThuVien(f"Trùng mã thành viên {tv.ma}")
self.thanh_vien[tv.ma] = tv
# ---- nghiệp vụ
def _lay(self, kho: dict, ma: str, loai: str):
try:
return kho[ma]
except KeyError:
raise KhongTimThay(f"Không có {loai} {ma}") from None
def muon(self, ma_sach: str, ma_tv: str, hom_nay: date) -> LuotMuon:
self._lay(self.sach, ma_sach, "sách")
self._lay(self.thanh_vien, ma_tv, "thành viên")
if ma_sach in self.dang_muon:
raise SachDangDuocMuon(f"Sách {ma_sach} đang được {self.dang_muon[ma_sach].ma_tv} mượn")
luot = LuotMuon(ma_sach, ma_tv, hom_nay, hom_nay + timedelta(days=SO_NGAY_MUON))
self.dang_muon[ma_sach] = luot
return luot
def tra(self, ma_sach: str, hom_nay: date) -> int:
"""Trả sách; trả về số ngày quá hạn (0 nếu đúng hạn)."""
luot = self.dang_muon.pop(ma_sach, None)
if luot is None:
raise LoiThuVien(f"Sách {ma_sach} không ở trạng thái đang mượn")
return luot.so_ngay_qua_han(hom_nay)
def tim(self, tu_khoa: str) -> list[Sach]:
k = tu_khoa.casefold()
return [s for s in self.sach.values() if k in s.ten.casefold() or k in s.tac_gia.casefold()]
def qua_han(self, hom_nay: date) -> list[tuple[LuotMuon, int]]:
ds = [(l, l.so_ngay_qua_han(hom_nay)) for l in self.dang_muon.values()]
return sorted([cap for cap in ds if cap[1] > 0], key=lambda cap: cap[1], reverse=True)
# ---- lưu và nạp
def luu(self, p: Path) -> None:
du_lieu = {
"sach": [asdict(s) for s in self.sach.values()],
"thanh_vien": [asdict(t) for t in self.thanh_vien.values()],
"dang_muon": [asdict(l) for l in self.dang_muon.values()],
}
p.write_text(json.dumps(du_lieu, ensure_ascii=False, indent=2, default=str), encoding="utf-8")
@classmethod
def nap(cls, p: Path) -> "ThuVien":
du_lieu = json.loads(p.read_text(encoding="utf-8"))
tv = cls()
for s in du_lieu["sach"]:
tv.them_sach(Sach(**s))
for t in du_lieu["thanh_vien"]:
tv.them_thanh_vien(ThanhVien(**t))
for l in du_lieu["dang_muon"]:
tv.dang_muon[l["ma_sach"]] = LuotMuon(
l["ma_sach"], l["ma_tv"], date.fromisoformat(l["ngay_muon"]), date.fromisoformat(l["han_tra"]))
return tv
# ---- kịch bản chạy thử
tv = ThuVien()
tv.them_sach(Sach("S01", "Dế Mèn phiêu lưu ký", "Tô Hoài"))
tv.them_sach(Sach("S02", "Số đỏ", "Vũ Trọng Phụng"))
tv.them_sach(Sach("S03", "Clean Code", "Robert C. Martin"))
tv.them_thanh_vien(ThanhVien("TV1", "Nguyễn An"))
tv.them_thanh_vien(ThanhVien("TV2", "Trần Bình"))
d0 = date(2026, 10, 1)
tv.muon("S01", "TV1", d0)
tv.muon("S03", "TV2", d0 + timedelta(days=5))
try:
tv.muon("S01", "TV2", d0 + timedelta(days=2))
except SachDangDuocMuon as loi:
print("Từ chối:", loi)
hom_nay = date(2026, 10, 29)
for luot, so_ngay in tv.qua_han(hom_nay):
print(f"Quá hạn: {tv.sach[luot.ma_sach].ten} - {tv.thanh_vien[luot.ma_tv].ho_ten}, {so_ngay} ngày")
p = Path("thu_vien.json")
tv.luu(p)
tv2 = ThuVien.nap(p)
print("Trả S01, quá hạn", tv2.tra("S01", hom_nay), "ngày; còn đang mượn:", list(tv2.dang_muon))
print([s.ten for s in tv2.tim("hoài")])
Từ chối: Sách S01 đang được TV1 mượn
Quá hạn: Dế Mèn phiêu lưu ký - Nguyễn An, 14 ngày
Quá hạn: Clean Code - Trần Bình, 9 ngày
Trả S01, quá hạn 14 ngày; còn đang mượn: ['S03']
['Dế Mèn phiêu lưu ký']
3. Đọc kỹ các quyết định thiết kế
- Dict theo mã (
self.sach: dict[str, Sach]) thay vì list: tra cứu theo mã tức thì và tự chống trùng. dang_muondùng mã sách làm khóa: quy tắc "một cuốn một người" trở thành một phép kiểm train.- Phân cấp ngoại lệ:
KhongTimThayvàSachDangDuocMuonđều làLoiThuVien. Giao diện có thể bắt riêng từng loại, hoặc bắt chungLoiThuVienđể hiện thông báo.from NonegiấuKeyErrorbên trong khỏi traceback vì nó không giúp gì cho người đọc. hom_naylà tham số, không gọidate.today()bên trong: kịch bản quá hạn kiểm tra được với ngày cố định.@classmethod nap: phương thức gọi trên lớp (ThuVien.nap(p)) và trả về đối tượng mới, cách viết chuẩn cho "hàm tạo thay thế".asdictchuyển dataclass thành dict để ghi JSON.napđi quathem_sachthay vì gán thẳng vào dict, nên file JSON bị sửa tay có mã trùng cũng bị phát hiện.
thu_vien.py không hỏi, không in: chỉ nhận tham số, trả kết quả, ném ngoại lệ. Nhờ vậy cùng một lõi có thể gắn với menu dòng lệnh, giao diện đồ họa hay Web API mà không sửa dòng nào. Bạn sẽ viết test cho lõi này ở chặng 6.Bài tập
Bài 1. Chạy và mở rộng kịch bản
Chạy kịch bản ở mục 2. Thêm các bước: trả S03 đúng hạn (hạn là 20/10), thử trả lại S03 lần nữa (phải báo lỗi), mượn một mã sách không tồn tại (phải là KhongTimThay).
Xem đáp án
# (minh họa) nối tiếp kịch bản ở mục 2
print(tv2.tra("S03", date(2026, 10, 20))) # 0: đúng hạn
for thao_tac in (lambda: tv2.tra("S03", hom_nay), lambda: tv2.muon("S99", "TV1", hom_nay)):
try:
thao_tac()
except LoiThuVien as loi:
print(type(loi).__name__, "-", loi)
0
LoiThuVien - Sách S03 không ở trạng thái đang mượn
KhongTimThay - Không có sách S99
Dùng list các lambda để chạy nhiều thao tác cùng một cách bắt lỗi. Một except LoiThuVien bắt được cả lớp con KhongTimThay.
Bài 2. Giới hạn 3 cuốn
Thêm quy tắc: mỗi thành viên mượn tối đa 3 cuốn cùng lúc; vi phạm thì raise VuotGioiHan (lớp con của LoiThuVien).
Xem đáp án
Thêm lớp ngoại lệ và hằng số, rồi chèn một kiểm tra vào đầu muon, ngay sau khi kiểm tra sách và thành viên tồn tại:
# (minh họa) thêm vào thu_vien.py
TOI_DA_MOI_NGUOI = 3
class VuotGioiHan(LoiThuVien):
pass
# trong ThuVien.muon, trước khi kiểm tra SachDangDuocMuon:
dang_giu = sum(1 for l in self.dang_muon.values() if l.ma_tv == ma_tv)
if dang_giu >= TOI_DA_MOI_NGUOI:
raise VuotGioiHan(f"{ma_tv} đang giữ {dang_giu} cuốn, tối đa {TOI_DA_MOI_NGUOI}")
Kiểm tra bằng cách thêm 4 cuốn sách và cho cùng một thành viên mượn lần lượt: ba lần đầu thành công, lần thứ tư ném VuotGioiHan. Đếm bằng cách duyệt dang_muon là đủ cho thư viện nhỏ; với hàng triệu lượt mượn, bạn sẽ để cơ sở dữ liệu đếm (chặng 8).
Nguồn tham khảo: dataclasses.asdict; classmethod; The raise statement (from None).
Bài tập thực hành
- Chạy kịch bản trong bài: thêm sách, thêm thành viên, mượn, trả và kiểm tra sách quá hạn.
- Thêm quy tắc mỗi thành viên mượn tối đa 3 cuốn, vi phạm thì raise VuotGioiHan.
Làm xong bài tập mới chuyển sang bài tiếp theo: tự viết code là cách duy nhất để nhớ lâu.


