⭐ Python Developer · Chặng 4Bài 4/5Bài học~60 phút

dataclass, Enum và NamedTuple: lớp dữ liệu gọn trong Python

Khai báo lớp dữ liệu bằng @dataclass với field, frozen, order, __post_init__, slots; dùng Enum thay hằng chuỗi và NamedTuple.

dataclass, Enum và NamedTuple: lớp dữ liệu gọn trong Python

Học xong bài này, bạn sẽ

  • Khai báo lớp dữ liệu gọn bằng @dataclass
  • Dùng field, frozen, order, __post_init__
  • Thay hằng số chuỗi bằng Enum

Nên học trước: Kế thừa, composition và lớp trừu tượng

Nội dung bài viết
  1. 1. dataclass cơ bản
  2. 2. field: mặc định là list, trường không đưa vào __init__
  3. 3. __post_init__: kiểm tra dữ liệu
  4. 4. frozen, order, slots
  5. 5. Enum: tập giá trị cố định
  6. 6. NamedTuple: tuple có tên trường
  7. Tóm tắt
  8. Bài tập

Rất nhiều class trong thực tế chủ yếu để chứa dữ liệu: sản phẩm, đơn hàng, tọa độ, cấu hình. Viết tay __init__, __repr__, __eq__ cho từng class vừa dài vừa dễ sót. @dataclass sinh tự động những phương thức đó từ khai báo trường. Còn Enum thay thế những hằng chuỗi kiểu "dang_giao" dễ gõ sai bằng một tập giá trị cố định, an toàn.

1. dataclass cơ bản

from dataclasses import dataclass


@dataclass
class SanPham:
    ten: str
    gia: int
    so_luong: int = 0                  # có giá trị mặc định thì đứng sau


sp = SanPham("Bàn phím", 850_000, 3)
print(sp)                              # __repr__ tự sinh
print(sp == SanPham("Bàn phím", 850_000, 3))   # __eq__ so sánh từng trường
sp.so_luong -= 1
print(sp.so_luong, SanPham("Chuột", 250_000))
SanPham(ten='Bàn phím', gia=850000, so_luong=3)
True
2 SanPham(ten='Chuột', gia=250000, so_luong=0)

Chỉ cần khai báo tên trường kèm type hint, @dataclass tự viết __init__(self, ten, gia, so_luong=0), __repr__ và __eq__. Type hint ở đây là bắt buộc về cú pháp (để dataclass nhận ra trường), nhưng Python vẫn không kiểm tra kiểu khi chạy.

2. field: mặc định là list, trường không đưa vào __init__

from dataclasses import dataclass, field
from datetime import date


@dataclass
class DonHang:
    ma: str
    khach: str
    mat_hang: list[tuple[str, int]] = field(default_factory=list)   # mỗi đơn một list mới
    ngay_tao: date = field(default_factory=date.today)
    ghi_chu_noi_bo: str = field(default="", repr=False)              # không hiện khi in

    def tong_tien(self) -> int:
        return sum(gia for _, gia in self.mat_hang)


d1 = DonHang("DH1", "An", ngay_tao=date(2026, 10, 29))
d2 = DonHang("DH2", "Bình", ngay_tao=date(2026, 10, 29))
d1.mat_hang.append(("Sách", 120_000))
print(d1)
print(d2.mat_hang, d1.tong_tien())
DonHang(ma='DH1', khach='An', mat_hang=[('Sách', 120000)], ngay_tao=datetime.date(2026, 10, 29))
[] 120000

Viết mat_hang: list = [] trong dataclass sẽ bị báo lỗi ValueError: mutable default ... is not allowed: dataclass chủ động chặn bẫy list dùng chung mà bạn đã gặp hai lần. default_factory nhận một hàm, gọi lại mỗi lần tạo đối tượng.

3. __post_init__: kiểm tra dữ liệu

from dataclasses import dataclass


@dataclass
class KhoangThoiGian:
    bat_dau: int    # phút trong ngày, 0–1439
    ket_thuc: int

    def __post_init__(self):
        if not (0 <= self.bat_dau < self.ket_thuc <= 1440):
            raise ValueError(f"Khoảng không hợp lệ: {self.bat_dau}–{self.ket_thuc}")

    @property
    def so_phut(self) -> int:
        return self.ket_thuc - self.bat_dau


ca_sang = KhoangThoiGian(8 * 60, 12 * 60)
print(ca_sang.so_phut)
try:
    KhoangThoiGian(600, 540)
except ValueError as loi:
    print(loi)
240
Khoảng không hợp lệ: 600–540

__post_init__ chạy ngay sau __init__ tự sinh: chỗ để kiểm tra ràng buộc hoặc tính trường dẫn xuất. dataclass vẫn là class bình thường, thêm phương thức hay @property tùy ý.

4. frozen, order, slots

from dataclasses import dataclass, replace


@dataclass(frozen=True, order=True, slots=True)
class PhienBan:
    lon: int
    nho: int
    va: int = 0

    def __str__(self):
        return f"{self.lon}.{self.nho}.{self.va}"


ds = [PhienBan(3, 14), PhienBan(3, 9, 2), PhienBan(3, 15)]
print([str(v) for v in sorted(ds)], max(ds))
v = PhienBan(3, 14)
try:
    v.nho = 15
except AttributeError as loi:
    print("Không sửa được:", type(loi).__name__)
print(replace(v, nho=15), {v: "ổn định"}[PhienBan(3, 14)])
['3.9.2', '3.14.0', '3.15.0'] 3.15.0
Không sửa được: FrozenInstanceError
3.15.0 ổn định
  • frozen=True: không sửa được sau khi tạo, và tự có __hash__ nên làm khóa dict, phần tử set được. Muốn "sửa", tạo bản mới bằng dataclasses.replace.
  • order=True: sinh <, <=, >, >=, so sánh như tuple theo thứ tự khai báo trường. Đó là lý do 3.9.2 < 3.14.0 đúng như phiên bản Python thật, trong khi so sánh chuỗi "3.9" > "3.14".
  • slots=True (Python 3.10+): tiết kiệm bộ nhớ và chặn gõ nhầm tên thuộc tính mới.

5. Enum: tập giá trị cố định

from enum import Enum


class TrangThai(Enum):
    MOI = "moi"
    DANG_GIAO = "dang_giao"
    DA_GIAO = "da_giao"
    DA_HUY = "da_huy"


t = TrangThai.DANG_GIAO
print(t, t.name, t.value)
print(TrangThai("da_giao"))              # từ giá trị (ví dụ đọc từ JSON, CSDL)
print(t is TrangThai.DANG_GIAO, [s.name for s in TrangThai])
try:
    TrangThai("dang giao")                # gõ sai bị phát hiện ngay
except ValueError as loi:
    print(loi)
TrangThai.DANG_GIAO DANG_GIAO dang_giao
TrangThai.DA_GIAO
True ['MOI', 'DANG_GIAO', 'DA_GIAO', 'DA_HUY']
'dang giao' is not a valid TrangThai

So với chuỗi tự do: gõ sai TrangThai.DANG_GAIO báo lỗi ngay (VS Code còn gạch đỏ trước khi chạy), danh sách trạng thái hợp lệ nằm ở một chỗ, và duyệt được bằng for. Khi cần lưu ra JSON, CSDL thì lưu .value; đọc vào thì gọi TrangThai(gia_tri). Nếu muốn enum dùng trực tiếp như chuỗi (ví dụ so sánh với "moi"), kế thừa StrEnum (Python 3.11+).

6. NamedTuple: tuple có tên trường

from typing import NamedTuple


class ToaDo(NamedTuple):
    vi_do: float
    kinh_do: float


hn = ToaDo(21.0285, 105.8542)
vi_do, kinh_do = hn                       # vẫn mở gói được như tuple
print(hn.vi_do, hn[1], hn)
21.0285 105.8542 ToaDo(vi_do=21.0285, kinh_do=105.8542)

NamedTuple bất biến, nhẹ, dùng được ở mọi chỗ cần tuple: hợp cho giá trị trả về của hàm. Cần thêm phương thức, kiểm tra, hay trường thay đổi được thì chọn dataclass.

Tóm tắt

  • @dataclass sinh __init__, __repr__, __eq__ từ khai báo trường.
  • field(default_factory=list) cho mặc định là list; __post_init__ để kiểm tra.
  • frozen=True bất biến và hash được; order=True so sánh như tuple; replace() tạo bản sửa đổi.
  • Enum thay hằng chuỗi; lưu .value, đọc bằng TenEnum(gia_tri).

Bài tập

Bài 1. Sản phẩm sắp xếp được

Viết dataclass SanPham(ten, gia, so_luong=0): __post_init__ từ chối giá âm; sắp xếp danh sách sản phẩm theo giá tăng dần (cùng giá thì theo tên).

Xem đáp án
from dataclasses import dataclass, field


@dataclass(order=True)
class SanPham:
    gia: int                                   # trường đầu tiên quyết định thứ tự
    ten: str
    so_luong: int = field(default=0, compare=False)

    def __post_init__(self):
        if self.gia < 0:
            raise ValueError(f"{self.ten}: giá âm")


kho = [SanPham(250_000, "Chuột"), SanPham(90_000, "Lót chuột", 5), SanPham(250_000, "Bàn di")]
for sp in sorted(kho):
    print(f"{sp.ten:<10}{sp.gia:>9,}")
Lót chuột    90,000
Bàn di      250,000
Chuột       250,000

order=True so sánh theo thứ tự khai báo, nên đặt gia trước ten; compare=False loại so_luong khỏi phép so sánh. Cách khác không đổi thứ tự trường: sorted(kho, key=lambda s: (s.gia, s.ten)).

Bài 2. Chuyển trạng thái đơn hàng hợp lệ

Dùng Enum TrangThai ở mục 5. Viết hàm chuyen(hien_tai, moi) chỉ cho phép: MỚI → ĐANG GIAO hoặc ĐÃ HỦY; ĐANG GIAO → ĐÃ GIAO; còn lại raise ValueError.

Xem đáp án
from enum import Enum


class TrangThai(Enum):
    MOI = "moi"
    DANG_GIAO = "dang_giao"
    DA_GIAO = "da_giao"
    DA_HUY = "da_huy"


HOP_LE = {
    TrangThai.MOI: {TrangThai.DANG_GIAO, TrangThai.DA_HUY},
    TrangThai.DANG_GIAO: {TrangThai.DA_GIAO},
}


def chuyen(hien_tai: TrangThai, moi: TrangThai) -> TrangThai:
    if moi not in HOP_LE.get(hien_tai, set()):
        raise ValueError(f"Không thể chuyển {hien_tai.name} → {moi.name}")
    return moi


t = chuyen(TrangThai.MOI, TrangThai.DANG_GIAO)
t = chuyen(t, TrangThai.DA_GIAO)
print(t)
try:
    chuyen(t, TrangThai.DA_HUY)
except ValueError as loi:
    print(loi)
TrangThai.DA_GIAO
Không thể chuyển DA_GIAO → DA_HUY

Luật chuyển trạng thái là một dict dữ liệu, không phải chuỗi if lồng nhau: muốn thêm trạng thái "Đổi trả" chỉ cần thêm một dòng vào HOP_LE. Mô hình này gọi là máy trạng thái (state machine).

Nguồn tham khảo: dataclasses; enum; typing.NamedTuple.

Bài tập thực hành

  1. Viết dataclass SanPham(ten, gia, so_luong) có kiểm tra giá âm trong __post_init__ và sắp xếp theo giá.
  2. Viết Enum TrangThaiDon và hàm chuyển trạng thái chỉ cho phép đi theo thứ tự hợp lệ.

Làm xong bài tập mới chuyển sang bài tiếp theo: tự viết code là cách duy nhất để nhớ lâu.

Bài tiếp theo
Ban biên tập HocFree

Chúng tôi viết những bài hướng dẫn dễ hiểu, thực tế để ai cũng có thể tự học lập trình và AI, hoàn toàn miễn phí.