JSON và CSV trong Python: lưu, đọc dữ liệu và mở bằng Excel
Lưu và đọc dữ liệu bằng module json và csv: dumps, loads, DictReader, DictWriter, tiếng Việt, utf-8-sig để Excel mở đúng dấu.
Học xong bài này, bạn sẽ
- Chuyển dict, list sang JSON và ngược lại
- Đọc ghi CSV bằng csv.DictReader, DictWriter
- Xử lý tiếng Việt và mở file CSV bằng Excel đúng
Nên học trước: Đọc ghi file và đường dẫn với pathlib
Nội dung bài viết
File văn bản tự do khó đọc lại bằng máy. Khi lưu dữ liệu có cấu trúc, lập trình viên dùng hai định dạng phổ biến nhất: JSON cho dữ liệu lồng nhau (cấu hình, dữ liệu ứng dụng, Web API) và CSV cho dữ liệu dạng bảng (mở được bằng Excel). Python có sẵn module json và csv cho cả hai.
1. JSON: dict và list ra file
import json
from pathlib import Path
danh_ba = [
{"ten": "Nguyễn An", "sdt": "0912345678", "nhom": ["bạn", "công ty"]},
{"ten": "Trần Bình", "sdt": "0987654321", "nhom": [], "ghi_chu": None},
]
p = Path("danh_ba.json")
with open(p, "w", encoding="utf-8") as f:
json.dump(danh_ba, f, ensure_ascii=False, indent=2)
with open(p, encoding="utf-8") as f:
doc_lai = json.load(f)
print(doc_lai == danh_ba, doc_lai[1]["ghi_chu"])
for dong in p.read_text(encoding="utf-8").splitlines()[:4]: # 4 dòng đầu của file
print(dong)
True None
[
{
"ten": "Nguyễn An",
"sdt": "0912345678",
json.dump(obj, f)ghi ra file,json.load(f)đọc từ file. Phiên bản có chữslàm việc với chuỗi:json.dumps(obj),json.loads(chuoi).ensure_ascii=Falsegiữ nguyên chữ tiếng Việt; không có nó, "Nguyễn" thành"Nguyễn"(vẫn đúng nhưng khó đọc).indent=2xuống dòng, thụt lề cho người đọc được.- Số điện thoại lưu dạng chuỗi: lưu số thì mất số 0 đầu.
Bảng chuyển đổi kiểu:
| Python | JSON |
|---|---|
dict | object {} (khóa luôn là chuỗi) |
list, tuple | array [] (đọc lại luôn là list) |
str, int, float | string, number |
True, False, None | true, false, null |
2. Kiểu không chuyển được: ngày tháng, set
import json
from datetime import date
chi_tieu = {"ngay": date(2026, 10, 29), "so_tien": 45000}
# json.dumps(chi_tieu) → TypeError: Object of type date is not JSON serializable
chuoi = json.dumps(chi_tieu, default=str) # cách nhanh: chuyển mọi thứ lạ thành chuỗi
print(chuoi)
du_lieu = json.loads(chuoi)
du_lieu["ngay"] = date.fromisoformat(du_lieu["ngay"]) # tự chuyển ngược khi đọc
print(du_lieu)
{"ngay": "2026-10-29", "so_tien": 45000}
{'ngay': datetime.date(2026, 10, 29), 'so_tien': 45000}
Quy ước tốt: lưu ngày theo chuẩn ISO YYYY-MM-DD (đúng là thứ str(date) tạo ra), đọc lại bằng date.fromisoformat. Ở chặng 9, Pydantic sẽ tự làm việc này cho bạn.
3. CSV: dữ liệu dạng bảng
import csv
nhan_vien = [
{"ma": "NV01", "ho_ten": "Lê Thị Hoa", "phong": "Kế toán", "luong": 15000000},
{"ma": "NV02", "ho_ten": "Phạm Văn Đức, Jr.", "phong": "IT", "luong": 22000000},
]
with open("nhan_vien.csv", "w", encoding="utf-8-sig", newline="") as f:
w = csv.DictWriter(f, fieldnames=["ma", "ho_ten", "phong", "luong"])
w.writeheader()
w.writerows(nhan_vien)
with open("nhan_vien.csv", encoding="utf-8-sig", newline="") as f:
for dong in csv.DictReader(f):
print(dong["ho_ten"], "|", int(dong["luong"]) // 1_000_000, "triệu")
Lê Thị Hoa | 15 triệu
Phạm Văn Đức, Jr. | 22 triệu
Ba chi tiết quyết định file CSV có dùng được hay không:
newline="": bắt buộc khi mở file cho modulecsv, nếu không trên Windows sẽ xuất hiện dòng trống xen kẽ.encoding="utf-8-sig": ghi thêm dấu BOM ở đầu file để Excel nhận đúng tiếng Việt khi mở bằng cách nhấp đúp. Ghiutf-8thường thì Excel thường hiển thị "Lê Thị". Khi đọc,utf-8-sigtự bỏ BOM nếu có.- Đừng tự nối chuỗi bằng
",".join(...): tên "Phạm Văn Đức, Jr." có dấu phẩy sẽ làm lệch cột. Modulecsvtự bọc giá trị như vậy trong dấu nháy kép.
str, kể cả "22000000". Nhớ ép kiểu trước khi tính toán. Đây cũng là lý do ở chặng 8 bạn sẽ dùng pandas, công cụ tự đoán kiểu cột.4. Excel ở Việt Nam và dấu chấm phẩy
Excel trên máy cài định dạng vùng Việt Nam (dấu phẩy thập phân) thường dùng dấu chấm phẩy làm dấu phân cách khi xuất CSV. Đọc file đó bằng csv.DictReader(f, delimiter=";"). Nếu không chắc, csv.Sniffer có thể đoán:
import csv
mau = "ma;ten;gia\nSP1;Bút bi;5000\n"
kieu = csv.Sniffer().sniff(mau)
print(repr(kieu.delimiter))
';'
5. Chọn JSON hay CSV?
| Tình huống | Chọn |
|---|---|
| Dữ liệu dạng bảng phẳng, người dùng mở bằng Excel | CSV |
| Dữ liệu lồng nhau (list trong dict), cấu hình ứng dụng | JSON |
| Trao đổi với Web API | JSON |
| Hàng triệu dòng, truy vấn, cập nhật thường xuyên | Cơ sở dữ liệu (chặng 8) |
Tóm tắt
json.dump/loadvới file,dumps/loadsvới chuỗi;ensure_ascii=False, indent=2.- Ngày lưu dạng ISO, đọc lại bằng
date.fromisoformat. - CSV:
DictReader,DictWriter,newline="",utf-8-sigcho Excel. - Giá trị CSV luôn là chuỗi; Excel Việt Nam có thể dùng
;.
Bài tập
Bài 1. Danh bạ JSON
Viết hàm luu(danh_ba, p), nap(p) (file chưa có thì trả list rỗng) và tim(danh_ba, tu_khoa) tìm theo tên, không phân biệt hoa thường.
Xem đáp án
import json
from pathlib import Path
def luu(danh_ba: list[dict], p: Path) -> None:
p.write_text(json.dumps(danh_ba, ensure_ascii=False, indent=2), encoding="utf-8")
def nap(p: Path) -> list[dict]:
if not p.exists():
return []
return json.loads(p.read_text(encoding="utf-8"))
def tim(danh_ba: list[dict], tu_khoa: str) -> list[dict]:
k = tu_khoa.casefold()
return [ng for ng in danh_ba if k in ng["ten"].casefold()]
p = Path("danh_ba.json")
db = nap(p)
db += [{"ten": "Nguyễn An", "sdt": "0912345678"}, {"ten": "An Khang", "sdt": "0909000111"},
{"ten": "Trần Bình", "sdt": "0987654321"}]
luu(db, p)
print([ng["ten"] for ng in tim(nap(p), "an")])
['Nguyễn An', 'An Khang']
Bài 2. Thêm cột xếp loại
Đọc bang_diem.csv (cột ho_ten, diem), thêm cột xep_loai (Giỏi ≥ 8, Khá ≥ 6,5, Trung bình ≥ 5, còn lại Yếu), ghi ra bang_diem_xep_loai.csv mở được bằng Excel.
Xem đáp án
import csv
from pathlib import Path
Path("bang_diem.csv").write_text("ho_ten,diem\nAn,8.5\nBình,6.5\nChi,4.75\nDũng,5\n", encoding="utf-8")
def xep_loai(diem: float) -> str:
if diem >= 8:
return "Giỏi"
if diem >= 6.5:
return "Khá"
if diem >= 5:
return "Trung bình"
return "Yếu"
with open("bang_diem.csv", encoding="utf-8-sig", newline="") as f_vao, \
open("bang_diem_xep_loai.csv", "w", encoding="utf-8-sig", newline="") as f_ra:
doc = csv.DictReader(f_vao)
ghi = csv.DictWriter(f_ra, fieldnames=doc.fieldnames + ["xep_loai"])
ghi.writeheader()
for dong in doc:
dong["xep_loai"] = xep_loai(float(dong["diem"]))
ghi.writerow(dong)
print(Path("bang_diem_xep_loai.csv").read_text(encoding="utf-8-sig"))
ho_ten,diem,xep_loai
An,8.5,Giỏi
Bình,6.5,Khá
Chi,4.75,Yếu
Dũng,5,Trung bình
Mở hai file trong cùng một with và xử lý từng dòng: dù file có hàng triệu dòng, chương trình vẫn chỉ giữ một dòng trong bộ nhớ.
Nguồn tham khảo: json: JSON encoder and decoder; csv: CSV File Reading and Writing; codecs: utf-8-sig.
Bài tập thực hành
- Lưu danh bạ (list dict) ra JSON, đọc lại và tìm người theo tên.
- Đọc file CSV bảng điểm, thêm cột xếp loại và ghi ra file mới mở được bằng Excel.
Làm xong bài tập mới chuyển sang bài tiếp theo: tự viết code là cách duy nhất để nhớ lâu.


